Συχνά ο ναρκισσισμός ταυτίζεται με την αλαζονεία, την επιδεικτικότητα και την έλλειψη ενσυναίσθησης. Η σχεσιακή ψυχαναλυτική σκέψη, ωστόσο, μας καλεί να δούμε πίσω από το προσωπείο της παντοδυναμίας και να αναγνωρίσουμε τις βαθύτερες, συχνά εύθραυστες, ψυχικές διεργασίες που το συγκροτούν.

Σύμφωνα με τους Mitchell, Bromberg και Aron, ο ναρκισσισμός δεν είναι απλώς ένα σύνολο χαρακτηριστικών, αλλά ένας τρόπος οργάνωσης του εαυτού μέσα στη σχέση. Ο ναρκισσιστικός εαυτός διαμορφώνεται σε πρώιμα διαπροσωπικά περιβάλλοντα όπου η αναγνώριση, το καθρέφτισμα και η συναισθηματική ρύθμιση υπήρξαν ασυνεπείς ή αποσπασματικές. Εκεί όπου το παιδί δεν έγινε αρκετά «ορατό» στον ψυχισμό του Άλλου, αναγκάστηκε να οικοδομήσει έναν εαυτό αυτάρκη, συχνά μεγαλειώδη, για να προστατευθεί από το βίωμα της μη ύπαρξης.

Η σχεσιακή ψυχανάλυση, σε διάλογο με τη θεωρία του Kohut, κατανοεί τον ναρκισσισμό όχι μόνο ως άμυνα απέναντι στην ντροπή και την ανεπάρκεια, αλλά και ως αγωνιώδη προσπάθεια διατήρησης της συνοχής του εαυτού. Πίσω από την ανάγκη για θαυμασμό συνήθως κρύβεται ο φόβος της κατάρρευσης. Πίσω από την αποστασιοποίηση, η αγωνία της εξάρτησης. Πίσω από την υποτίμηση του άλλου, η δυσκολία να αντέξει κανείς την ίδια του την ευαλωτότητα μέσα στη σχέση.

Στο θεραπευτικό πλαίσιο, ο ναρκισσισμός δεν αντιμετωπίζεται ως στατική «διαταραχή», αλλά ως ζωντανό σχεσιακό φαινόμενο που αναδύεται στο εδώ-και-τώρα της μεταβίβασης και της αντιμεταβίβασης. Ο θεραπευτής καλείται να αντέξει τις εναλλαγές μεταξύ εξιδανίκευσης και απαξίωσης, προσφέροντας μια σταθερή, ρυθμιστική παρουσία που επιτρέπει σταδιακά την εμπειρία μιας σχέσης όπου ο εαυτός μπορεί να γίνει ορατός χωρίς να χρειάζεται να είναι παντοδύναμος.

Ίσως, τελικά, οι αθέατες πλευρές του ναρκισσισμού να μας μιλούν λιγότερο για υπερβολική ενασχόληση με τον εαυτό και περισσότερο για μια βαθιά ανάγκη: να υπάρξει κανείς μέσα στο βλέμμα του Άλλου, ως ανθρώπινη, ευάλωτη και σχεσιακή ύπαρξη.

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

• Kohut, H. (1971). The Analysis of the Self. International Universities Press.
• Kohut, H. (1977). The Restoration of the Self. International Universities Press.
• Mitchell, S. A. (1988). Relational Concepts in Psychoanalysis. Harvard University Press.
•  Aron, L. (1996). A Meeting of Minds: Mutuality in Psychoanalysis. The Analytic Press.
• Bromberg, P. M. (2011). The Shadow of the Tsunami: The Growth of the Relational Mind. Routledge.
• Orange, D. M. (2011). The Suffering Stranger. Routledge.
• Stolorow, R. D., Atwood, G. E., & Orange, D. M. (2002). Worlds of Experience. Basic Books.